Jak KPO zmienia instytucje kultury. Muzea przyszłości powstają już dziś.

Ocena:

5/5 | 1 głosów

Jak KPO zmienia instytucje kultury. Muzea przyszłości powstają już dziś. - image

Jeszcze kilkanaście lat temu muzeum kojarzyło się przede wszystkim z cichym zwiedzaniem i eksponatami oglądanymi zza szyby. Dziś coraz częściej staje się przestrzenią interaktywnych doświadczeń — z multimedialnymi instalacjami, cyfrowymi archiwami i możliwością zwiedzania online. Jednym z impulsów tej zmiany są środki z Krajowego Planu Odbudowy.

Karolina Kalinowska, Narodowy Instytut Muzyki i Tańca

Współczesne muzealnictwo stopniowo odchodzi od modelu biernego odbioru kultury. Muzea coraz częściej stawiają na aktywny udział zwiedzających w tworzeniu swojej oferty, co wiąże się ze wzrostem interaktywności oraz szerszym upowszechnianiem zbiorów, między innymi poprzez ich cyfrowe udostępnianie. Przestrzenie muzealne nie tylko pełnią dziś funkcję ekspozycyjną, ale także są miejscem organizacji różnych wydarzeń edukacyjnych i biznesowych, takich jak konferencje, panele dyskusyjne czy debaty.

Środki z KPO, wspierające m.in. cyfryzację kultury, przyspieszyły te zmiany i umożliwiły muzeom inwestowanie w technologie, które wcześniej pozostawały poza zasięgiem wielu instytucji. Transformacja objęła kilka kluczowych obszarów: digitalizację zbiorów (skanowanie i katalogowanie eksponatów w jakości cyfrowej), wirtualne zwiedzanie (wykorzystanie technologii VR i AR, modeli 3D, panoram 360° oraz interaktywnych aplikacji), a także zwiększanie dostępności — w tym dla osób z niepełnosprawnościami czy mieszkańców mniejszych miejscowości. Dzięki temu muzea zaczęły bardziej oddawać realia współczesności, co potwierdzają liczne projekty zrealizowane w ramach programu KPO dla kultury.

Czym jest muzeum przyszłości?

Punktem wyjścia dla projektu „Muzeum jutra – cyfrowe modele i artefakty”, zrealizowanego przez Fundację Rozwoju Społeczeństwa Kreatywnego, było przekonanie, że instytucje kultury działają w świecie narastających napięć społecznych, pogłębiającego się kryzysu klimatycznego oraz technologii, która przestała być „dodatkiem”, a stała się codziennością. W takich okolicznościach pytanie o muzeum jako formę życia publicznego, o to jak projektować instytucje, które potrafią reagować i być potrzebne, stało się bardzo aktualne.

Próby znalezienia odpowiedzi na te zagadnienia podjęli się doświadczeni eksperci oraz artyści cyfrowi wyłonieni w otwartej rekrutacji. W efekcie ich rozmów i debat powstało dziesięć koncepcji muzeów przyszłości. Każdy model ujął muzeum jako układ relacji między publicznością i zespołem, między miastem i środowiskiem, między lokalnością i siecią, między pamięcią i przyszłością, między materialnością i cyfrowością oraz między prawem i etyką.

W ramach przedsięwzięcia zaprezentowano zróżnicowane wizje „muzeum przyszłości”: od instytucji rozumianej jako żywe laboratorium procesów, poprzez podmioty oparte na logice dóbr wspólnych i współużytkowania, po formaty budowane wokół dostępności, rytmu życia, wspólnotowości i nowych języków uczestnictwa. Jedna perspektywa pozostała jednak wspólna: muzeum powinno stanowić narzędzie porządkowania świata, a zarazem miejsce, w którym świat uczy się mówić wieloma głosami. Jak zauważa Małgorzata Borkowska, zastępczyni dyrektorki Muzeum Narodowego w Warszawie:

Największym zagrożeniem dla przyszłości muzeów jest utrata znaczenia. Muzeum może mieć świetny program, kompetentny zespół i wykonywać ogromną pracę, a jednocześnie coraz słabiej rozumieć świat, który zmienia się szybciej, niż instytucje są w stanie nadążyć. Zmienia się język, sposób odbioru, tempo życia, oczekiwania wobec miejsc kultury. (…) Muzeum nie istnieje samo dla siebie. Naprawdę najważniejsza jest publiczność. Model, w którym instytucja przekazuje komunikaty, a odbiorca ma je po prostu przyjmować, wyraźnie się kończy. Ludzie chcą uczestniczyć, wchodzić w relację, współtworzyć sens tego, co instytucja robi i jak mówi.

Nowe formy muzealnej opowieści

Przekonanie o konieczności zaprezentowania lokalnej historii i kultury w nowoczesnej formie towarzyszyło wielu instytucjom i twórcom realizującym swoje projekty w dziedzinie muzealnictwa. Jedną z nich była Fundacja EDM, która poprzez projekt „Muzeum w trampkach” – Geolokalizacyjne Muzeum Orli” zmieniła małe miasteczko Orla w interaktywne muzeum dostępne w aplikacji mobilnej. Celem inicjatywy było przybliżenie wielokulturowej historii tego miejsca oraz integracja zanikających wspomnień i zasobów kulturowych w przestrzeni cyfrowej. Dzięki technologii geolokalizacji oraz interaktywnym mapom użytkownicy mogli odkrywać Orlę, zdobywając informacje o historycznych i kulturalnych punktach miasta. Każdy punkt oferował bogate treści (w tym opisy historyczne oraz archiwalne i współczesne zdjęcia) oraz audioprzewodniki z relacjami mieszkańców. Projekt umożliwił nie tylko głębsze zrozumienie przemian miejsca na przestrzeni wieków, ale także na zebranie i udostępnienie wspomnień starszych mieszkańców, tworząc wielowarstwowy obraz życia w miasteczku przed II wojną światową i po niej. Z kolei dzięki digitalizacji i łatwemu dostępowi do zbiorów poprzez urządzenia mobilne, muzeum stało się bliższe szerszej publiczności, niezależnie od czasu i miejsca, co sprzyjało edukacji historycznej oraz integracji lokalnej społeczności z turystami i badaczami.

Potencjał mobilnych aplikacji w muzealnictwie wykorzystali również twórcy projektu “ARchitektura Pamięci”. Polegał on na stworzeniu dostępnej do pobrania aplikacji wykorzystującej technologię rozszerzonej rzeczywistości (AR). Posłużyła ona do eksplorowania Ścieżki Superbohaterów, czyli edukacyjnej trasy zlokalizowanej przed budynkiem Muzeum Pamięci Mieszkańców Ziemi Oświęcimskiej. Ścieżka składała się z siedmiu stref, w których znajdowały się rzeźby postaci dziecięcych. Dzięki technologii AR cztery rzeźby „ożyły”, przybliżając młodym odbiorcom swoje historie z okresu II wojny światowej, kiedy pomagali więźniom KL Auschwitz. Takie rozwiązanie skłoniło do refleksji nad znaczeniem odwagi, empatii i niesienia pomocy, a do tego podniosło kompetencje cyfrowe odbiorców. Co ważne, udział w przedsięwzięciu lokalnej społeczności wzmocnił obecność muzeum w przestrzeni publicznej i poprawił stabilność jego funkcjonowania.

Historia w nietradycyjnej odsłonie

Wielu twórców związanych na co dzień z muzealnictwem postanowiło, w ramach projektów zrealizowanych dzięki dofinansowaniu z KPO, nawiązać współpracę z sektorem kultury, nauki i technologii w zakresie nowoczesnego opowiadania o historii i dziedzictwie. Przykładem takiego działania jest inicjatywa „Dziedzictwo pogranicza. Nowe formy muzealnej opowieści” polegający na realizacji seminarium naukowego i programu studyjnego we Wrocławiu i Dusznikach-Zdroju. Celem współpracy Muzeum Narodowego w Lublinie z Uniwersytetem Wrocławskim, Centrum Historii Zajezdnia, Muzeum Narodowym we Wrocławiu i Muzeum Papiernictwa w Dusznikach-Zdroju było poznanie dobrych praktyk z obszaru digitalizacji, interpretacji dziedzictwa wielokulturowego oraz tworzenia wystaw z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych, narracji historycznej i doświadczenia instytucji z różnych części kraju. Uczestniczący w projekcie muzealnicy, historycy, edukatorzy i specjaliści nowych technologii podjęli refleksję nad koncepcją odpowiedzialnego i nowoczesnego prezentowania dziedzictwa historycznego i kulturowego, co pozwoliło zbudować trwałą wspólnotę wokół tematów pamięci i kultury pogranicza.

Projekt „ŚWIATŁO/CIEŃ. Multimedialna wystawa średniowieczna” zrealizowany przez Centrum Spotkań Europejskich „Światowid” w Elblągu, we współpracy ze specjalistami w dziedzinie animacji i wizualizacji, to z kolei nowe spojrzenie na historię średniowiecza, inspirowane cyfrowymi zbiorami muzeum. Wystawę przygotowano z użyciem holoboxu, piramid holograficznych, stołów i rzutników multimedialnych oraz zakupionych nowych urządzeń zwiększających jej interaktywność. Zaprezentowano na niej materiały zrealizowane na podstawie zdigitalizowanych średniowiecznych zabytków architektonicznych i eksponatów muzealnych regionu. Cyfrowe obiekty były również przedstawiane w formie przygotowanych przez wnioskodawcę wydruków 3D oraz udostępniane w aplikacji VR, umożliwiającej doświadczenie części zdigitalizowanych obiektów w ich praktycznym zastosowaniu. Co ważne, cyfrowa część wystawy znalazła się na bezpłatnej platformie internetowej Artsteps.

Po co nam muzealne innowacje?

Nowoczesne muzeum to instytucja, która analizuje potrzeby odbiorców, świadomie wykorzystuje sztuczną inteligencję, łączy edukację z rozrywką oraz pełni funkcję przestrzeni kulturalnej i społecznej. Zmieniły się zarówno narzędzia, jak i sposób komunikacji z odbiorcami, dlatego tradycyjna wystawa coraz częściej staje się jedynie elementem szerszego, wielowymiarowego doświadczenia. Nawet powszechnie przypisywane muzeom zadania – takie jak ochrona dziedzictwa, edukacja oraz budowanie pamięci kulturowej – choć nadal odgrywają istotną rolę, są prezentowane w nowych, często nietypowych formach pod wpływem rozwoju technologii. W praktyce program KPO przyspieszył więc proces, który był nieunikniony i rozpoczął się znacznie wcześniej — przemianę muzeum z „magazynu eksponatów” w nowoczesną, cyfrową i otwartą platformę kultury.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Nadesłał: NIMiT