12 maja 2026 roku, w 91. rocznicę śmierci Marszałka Józefa Piłsudskiego, Narodowe Archiwum Cyfrowe udostępnia techniczną, poglądową wersję unikatowego filmu, przedstawiającego krakowskie uroczystości pogrzebowe jednego z najważniejszych twórców niepodległej Polski. To pierwsza w historii publikacja tego materiału w całości i jednocześnie efekt skutecznego działania Archiwów Państwowych, które - korzystając z prawa pierwokupu - zapobiegły, aby tak bezcenny dokument trafił do prywatnych zbiorów. - To jeden z tych momentów, które przypominają nam, dlaczego istnienie archiwów państwowych ma fundamentalne znaczenie dla kultury i historii narodowej. Dzięki zdecydowanym działaniom Narodowego Archiwum Cyfrowego oraz wsparciu Archiwum Narodowego w Krakowie włączyliśmy do zbiorów publicznych kolejny fragment polskiego dziedzictwa - unikatowy, nigdy wcześniej w całości niepublikowany amatorski zapis filmowy krakowskich uroczystości pogrzebowych Marszałka Józefa Piłsudskiego z 18 maja 1935 roku - informuje dr Paweł Pietrzyk, naczelny dyrektor Archiwów Państwowych.
Pogrzeb, który stał się narodowym doświadczeniem
Śmierć Józefa Piłsudskiego 12 maja 1935 roku była jednym z najważniejszych i najbardziej poruszających momentów w historii II Rzeczypospolitej. Twórca Legionów Polskich, Naczelnik Państwa, zwycięzca wojny polsko-bolszewickiej i symbol odzyskanej niepodległości był postacią, która ukształtowała polityczny, militarny i symboliczny fundament państwa polskiego po 1918 roku.
Uroczystości pogrzebowe trwały sześć dni i miały charakter ogólnonarodowej żałoby, angażując miliony obywateli. Kraków - miejsce pochówku w kryptach Katedry Wawelskiej, obok królów i bohaterów narodowych - stał się finalnym etapem tej drogi. Wydarzenia z 18 maja 1935 roku na zawsze zapisały się w pamięci zbiorowej Polaków jako moment symbolicznego domknięcia epoki Piłsudskiego.
Jedyny taki zapis filmowy
Film opublikowany przez Narodowe Archiwum Cyfrowe został zarejestrowany 18 maja 1935 roku na taśmie 8 mm przez Tadeusza Rowińskiego (1905-1997), krakowskiego stomatologa i filmowca-amatora, który po wojnie wyemigrował do USA. Zapis trwa 7 minut i 32 sekundy, jest pozbawiony dźwięku i został nakręcony z dwóch punktów obserwacyjnych: z okna kamienicy przy ul. Wiślanej oraz z jednej z kamienic przy Rynku Głównym.
Na taśmie widać nieprzebrane tłumy żałobników, fragmenty pochodu żałobnego, atmosferę miasta pogrążonego w ciszy i skupieniu, a także kluczowe postacie życia publicznego II RP - prezydenta Ignacego Mościckiego oraz generała Edwarda Śmigłego-Rydza towarzyszącego Aleksandrze Piłsudskiej.
W przeciwieństwie do oficjalnych kronik filmowych realizowanych przez Polską Agencję Telegraficzną, materiał Rowińskiego ma charakter prywatnej, amatorskiej rejestracji, co nadaje mu wyjątkową wartość źródłową - pokazuje historię „z bliska”, pozbawioną inscenizacji i propagandowej narracji.
„Pogrzeb Józefa Piłsudskiego był jednym z ważniejszych wydarzeń w historii II RP. Każde nowe źródło, ma wartość nie do przecenienia. Ten film mógł trafić do prywatnego sejfu. Dzięki archiwom państwowym trafia do wspólnej pamięci. A mówimy o materiale bezcennym - nie dlatego, że jest sensacyjny, ale dlatego, że jest jedyny. To zapis niezwykle autentyczny - widzimy wydarzenia nie przez obiektyw instytucji, ale oczami świadka. Dla badaczy historii to materiał o wyjątkowej sile przekazu” - dodaje dr Paweł Pietrzyk.
Bezcenne uzupełnienie narodowego zasobu
Choć przebieg pogrzebu Marszałka Piłsudskiego został bogato udokumentowany fotograficznie - m.in. w zasobie Narodowego Archiwum Cyfrowego, w zbiorach Koncernu Ilustrowanego Kuriera Codziennego - film ten nie miał dotąd swojego odpowiednika w zbiorach państwowych.
To nagranie jest pierwszym i jedynym filmowym dokumentem o takim charakterze w zasobie NAC, co czyni je źródłem o fundamentalnym znaczeniu dla badaczy historii, kultury wizualnej i pamięci narodowej.
Archiwa Państwowe działają, zanim będzie za późno
Unikatowa taśma pojawiła się niedawno na rynku antykwarycznym w ofercie Krakowskiego Domu Aukcyjnego. Po jej identyfikacji Narodowe Archiwum Cyfrowe skorzystało z ustawowego prawa pierwokupu, działając na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach.
Specjaliści z Archiwum Narodowego w Krakowie przygotowali szczegółową opinię konserwatorską. Stan zachowania taśmy oceniono jako dobry lub bardzo dobry, co umożliwiło jej bezpieczne przejęcie i dalsze prace archiwalne.
„Prawo pierwokupu to nie procedura administracyjna, lecz realne narzędzie ratowania dziedzictwa narodowego. W tym przypadku zadziałało dokładnie tak, jak powinno. Publikujemy wersję techniczną, bo chcemy jak najszybciej udostępnić materiał badaczom i pasjonatom historii. Jednocześnie rozpoczynamy proces cyfrowego zabezpieczenia obrazu. Każda klatka tej taśmy ma ogromną wartość dokumentalną. To film, który po ponad 90 latach wchodzi do wspólnego zasobu” - informuje Katarzyna Kalisz, kierowniczka oddziału IV ewidencji i opracowania zasobu archiwalnego NAC.
Wersja techniczna i dalsze prace
Udostępniona 12 maja 2026 roku wersja filmu ma charakter techniczny (poglądowy). Jest to etap otwierający proces, który pozwoli w przyszłości zaprezentować materiał w jakości odpowiadającej jego znaczeniu.
Po zakończeniu prac Narodowe Archiwum Cyfrowe planuje udostępnienie cyfrowej wersji filmu.
Link do całego filmu: https://www.youtube.com/watch?v=QyhvpLfJc7k
Czerwcowy kalejdoskop atrakcji w Muzeum Śląskim!
VII NOC CHÓRÓW
Bez trzymanki. Jak rower zmienia Warszawę.
X edycja Międzynarodowego Festiwalu Piosenki „World Song”
Głos taty, historia i mózg, który się rozwija.
Magdalena Zarychta w Nowym Jorku
Koncertowa premiera opery Matki Chersonia Maxima Kolomiietsa wg libretta George’a Branta
MIECZYSŁAW KOSZ „Kołysanka z filmu ‘Dziecko Rosemary’”
Sarni Stok odsłania nowe beskidzkie murale. W programie kultura gór i warsztaty z przewodnikiem
Czytanie rozwija mózg – ruszyła tegoroczna odsłona kampanii: #TataTeżCzyta2026
Nowy sezon artystyczny 2026/2027 w Operze Narodowej
