Ślaski Związek Chórów i Orkiestr

Ocena:

5/5 | 1 głosów

Ślaski Związek Chórów i Orkiestr w roku jubileuszu 115-lecia swojej działalności otrzymał wyjątkowo prestiżową Nagrodę im. Oskara Kolberga za zasługi dla kultury ludowej dnia 9 lipca na Zamku Królewskim w Warszawie z rąk Pani Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Hanny Wróblewskiej. Rangę przyznanej nagrody podnosi 50. edycja gali, zatem laureaci wskazywani byli spośród wyjątkowo licznej i bardzo zasłużonej grupy nominowanych.

Ślaski Związek Chórów i Orkiestr - image

POCZĄTKI

Pierwsze opisane działania i wydarzenia, świadczące o kultywowaniu pieśni chóralnej w naszym regionie, datowane są od II poł. XIX wieku. Z roku 1849 pochodzi najdawniejsza wzmianka prasowa, dotycząca polskiego chóru na Śląsku. Możemy się z niej dowiedzieć o publicznym wystąpieniu chóru, który „na głosy” śpiewał w czasie pobytu biskupa Melchiora Diependrocka w Piekarach Śląskich, podczas uroczystości związanych z konsekracją dzisiejszej Bazyliki mniejszej pw. NMP i Św. Bartłomieja. Na przełomie XIX i XX wieku zaczęła się już wyraźna aktywność zorganizowanych zespołów śpiewaczych: Towarzystwo Śpiewacze LUTNIA w Opolu i SILESIA w Chorzowie, LUTNIA w Pszczynie i HARMONIA w Mikołowie. Ponieważ zespołów było coraz więcej, w roku 1909 na Zadolu (dzisiejsza dzielnica Katowic) zorganizowano pierwsze na Śląsku Święto Pieśni. Wzięło w nim udział 8 chórów, w tym JEDNOŚĆ z Bytomia. To właśnie z tego zespołu wywodzili się przyszli współtwórcy Związku. Chcąc zapewnić ochronę śpiewakom i dyrygentom przed restrykcjami grożącymi za propagowanie rodzimej kultury i pieśni w j. polskim, 18 kwietnia 1910 roku powołano Związek Śląskich Kół Śpiewaczych z siedzibą w Bytomiu - pierwsze na Górnym Śląsku zrzeszenie, które swoim zasięgiem obejmowało także Śląsk Opolski, Cieszyński oraz Zaolzie. Jego założyciel - aptekarz z Wielkopolski, Michał Wolski (1866-1922), na inicjującym działalność stowarzyszenia spotkaniu przedstawił Statut, który przygotował Kazimierz Czapla – pierwszy polski adwokat na Górnym Śląsku.

LATA MIĘDZYWOJNIA

Podział Śląska po plebiscycie był mementem rozłamu w stowarzyszeniu. W 1922 roku powstały dwa osobne zarządy: Związek utworzony dla części niemieckiej zachował dotychczasową nazwę, siedzibę i objął 129 kół, a Związek dla części Śląska przyznanego Polsce przyjął nazwę Związek Kół Śpiewaczych Województwa Śląskiego z siedzibą w Katowicach i objął 225 zespołów (do pierwotnej nazwy ZŚKŚ powrócono w roku 1925 i przetrwała ona do lat 60 XX w.). Wspólnym prezesem był nadal Michał Wolski, a sekretarzem Jan Fojcik. W roku 1924 śpiewacy z Górnego Śląska w liczbie 660 wzięli udział w II Wszechpolskim Zjeździe Śpiewaczym w Poznaniu, a w roku 1928 do stolicy Wielkopolski specjalnym pociągiem pojechało aż 2,5 tysiąca śpiewaków z naszego regionu, by uczestniczyć w największym w XX wieku przedsięwzięciu społecznego ruchu muzycznego – Wszechsłowiańskim Zjeździe Śpiewaków. Odbył się on z udziałem Prezydenta Rzeczypospolitej Ignacego Mościckiego, Prymasa Polski ks. kard. Augusta Hlonda oraz Ignacego Jana Paderewskiego. Połączony chór 18 tys. śpiewaków - na Stadionie Miejskim - wykonał Ojczyznę Feliksa Nowowiejskiego pod dyrekcją kompozytora, a następnie zbiorowymi chórami ze Śląska – męskim i mieszanym – dyrygował z wielkim powodzeniem prezes ZŚKŚ Stefan Marian Stoiński (1891-1945), pochodzący z Wielkopolski etnograf, dyrygent i kompozytor, redaktor Śpiewaka Śląskiego (1926-29), dyrektor artystyczny Związku (1925-32) oraz Prezes Stowarzyszenia (1931-35; 1945). To z jego inicjatywy powstał pomnik Stanisława Moniuszki, odsłonięty na Placu Karola Miarki w Katowicach w roku 1930, przy udziale 6 tys. śpiewaków i orkiestry dętej liczącej 600 muzyków. Fundacja pomnika pochodziła wyłącznie ze składek śląskich śpiewaków i była to pierwsza tego typu sytuacja w Polsce, gdzie finansowanie pomnika było dziełem tylko jednej organizacji.

KOMUNIZM

Czas po II Wojnie światowej był dla ruchu śpiewaczego na Śląsku bardzo trudny. W 1949 roku prezydent RP Bolesław Bierut wydał dekret nakazujący podporządkowanie stowarzyszeń władzom państwowym (które ograniczały szeroko pojęte swobody obywatelskie) i ZŚKŚ stał się organizacyjnie częścią Zjednoczenia Polskich Zespołów Śpiewaczych (ZPZŚ), założonego w roku 1925 w Warszawie. W latach 1949-82, w wyniku stosowanych wówczas centralistycznych metod zarządzania kulturą, nastąpiła w naszym regionie likwidacja 180 chórów: ze stanu 235 w roku1949 do 55 w roku 1982. Inaczej było z orkiestrami dętymi. Od roku 1950, kiedy to z inicjatywy kapelmistrza Mieczysława Kosewskiego powołano Związek Amatorskich Orkiestr Dętych z siedzibą w Katowicach, do roku 1987 przybyło ich z 20 do 167. Stało się tak dzięki mecenasowi przemysłu. Orkiestry dołączono do ZPZŚ i rozszerzono jego nazwę na Zjednoczenie Polskich Zespołów Śpiewaczych i Instrumentalnych. Śpiewaczy ruch muzyczny na Śląsku jednak trwał i znaczył swą żywotność głównie lokalnymi imprezami. W okresie komunizmu, jak wszystkie działające wówczas autonomicznie śpiewacze związki regionalne, tak też Związek nie odzyskał swojej niezależności i stał się oddziałem terenowym Polskiego Związku Chórów i Orkiestr (PZChiO - to przekształcony dotychczasowy ZPZŚiI), a jego nazwa od tej pory brzmiała: Oddział Śląski Polskiego Związku Chórów i Orkiestr (OŚ PZChiO). Zcentralizowana polityka kulturalna decydowała, że regres w amatorskim życiu śpiewaczym wciąż postępował.

I ODWILŻ

Działalność stowarzyszenia ożywiła się w roku 1983 poprzez wizytę Papieża-Polaka Jana Pawła II i przywitanie go pieśnią przez 1120 osób na lotnisku Katowice-Muchowiec oraz organizację I Ogólnopolskiego Festiwalu Polskiej Pieśni Chóralnej z finałem w Katowicach. Zainicjowano także wojewódzkie eliminacje kwalifikujące do finału Ogólnopolskiego Konkursu Chórów a Cappella Dzieci i Młodzieży w Bydgoszczy. Lata 90. w działalności Oddziału Śląskiego zaznaczyły się imprezami organizowanymi z wielkim rozmachem i na szeroką skalę. W latach 1991-95 zrealizowano 3 pielgrzymki chórów i orkiestr Górnego Śląska do Stolicy Apostolskiej. W sumie wzięło w nich udział 2,5 tys. osób. W roku 1993 odbyła się po raz pierwszy Adoracja Chórów i Orkiestr Górnego Śląska przy Żłóbku Jezusowym w bazylice oo. franciszkanów w Panewnikach (w 2024 po raz 31). W tym samym roku - z zamysłu ówczesnego prezesa Rajmunda Hankego (1938-2012) i Zarządu OŚ PZChiO – zainaugurowano Śląskie Święto Pieśni Chóralnej TROJOK ŚLĄSKI, którego celem było wspólne muzyczno-towarzyskie spotkanie chórów zrzeszonych w ówczesnych Oddziałach PZChiO: Bielskim i Śląskim, w Polskim Związku Kulturalno-Oświatowym w Republice Czeskiej oraz w Unii Chórów Czeskich. Dwa lata później, w 1995, zainicjowano I Festiwal Pieśni Maryjnej MAGNIFICAT w bazylice w Piekarach Śląskich. Od roku 1999 Związek organizuje Górnośląskie Prezentacje Chórów i Orkiestr na terenie Muzeum „Górnośląski Park Etnograficzny” w Chorzowie. Rok 1996 zapisał się dwoma ważnymi inicjatywami. Ustanowiono wówczas Międzynarodową Nagrodę im. Stanisława Moniuszki oraz utworzeniem Śląskiej Biblioteki Muzycznej jako stałego działu Biblioteki Śląskiej w Katowicach, gdzie przekazano w depozyt zbiory Oddziału Śląskiego PZChiO. Ich skatalogowaniem zajęła się Małgorzata Witowska, która do dziś pozostaje ich opiekunem. Ukoronowaniem 90 lat działalności Związku, w roku 2000 stał się Zjazd Chórów Środkowej Europy. W Filharmonii Śląskiej wystąpiły wówczas zespoły z Białorusi, Czech, Niemiec, Ukrainy, Słowacji, Węgier, z Zaolzia oraz zrzeszone w PZChiO. W tym jubileuszowym, kończącym milenium roku, powołano Konfraternię Najstarszych Chórów i Orkiestr Województwa Śląskiego. Zaliczono do niej zespoły, które miały wówczas za sobą co najmniej 90 lat działalności. W kolejnych latach powrócono do idei organizowania imprez integrujących śpiewaczą społeczność. Stały się nimi Ogólnopolskie Zloty Chórów i Orkiestr w Licheniu (2005, 2007, 2009), które zgromadziły w sumie ok. 5 tys. śpiewaków i muzyków. Pomysłodawcą był prezes PZChiO Władysław Balicki, a po jego śmierci przewodniczącym komitetu organizacyjnego został Roman Warzecha – prezes OŚ PZChiO.

II ODWILŻ

Rok 2009 to powrót do korzeni. Wtedy właśnie, na Walnym Zjeździe pod przewodnictwem Romana Warzechy, głosami 112 delegatów (3 wstrzymujące się, 1 przeciw), podjęto decyzję o oddzieleniu się od PZChiO i powołano samodzielny Śląski Związek Chórów i Orkiestr, odzyskując tym samym autonomię po 35 latach centralizacji. Obchodzone rok później 100-lecie działalności Związek świętował zatem już nie jako oddział większej organizacji, a samodzielne regionalne stowarzyszenie. Wspaniały jubileusz zainaugurował Koncert Galowy w Górnośląskim Centrum Kultury im. Krystyny Bochenek w Katowicach (dzisiaj: Katowice Miasto Ogrodów). Świętowanie kontynuowano m.in. poprzez cykl koncertów pn. Cały Śląsk Gra i Śpiewa, odbywających się w wielu miastach na terenie wszystkich należących do Związku okręgów. W kolejnych latach działalności Związku organizowano stałe cykliczne imprezy, ale powoływano też nowe. Należał do nich m.in. Festiwal Pieśni Eucharystycznej O SALUTARIS HOSTIA. Ważnym i poruszającym wydarzeniem na polu współpracy międzynarodowej było otrzymanie przez ŚZChiO Nagrody Unii Chórów Czeskich, przyznanej w 2017 roku za wieloletnią współpracę i organizowanie kolejnych edycji Śląskiego Święta Pieśni Chóralnej TROJOK ŚLĄSKI. W Senacie Republiki Czeskiej odebrał ją prezes Roman Warzecha. Swoistym W roku 2021 wyróżnieniem istotnym także dla Związku było odsłonięcie - w Galerii Artystów (Katowice, Plac Grunwaldzki w dzielnicy Koszutka), wśród zasłużonych dla miasta twórców i artystów - popiersia Józefa Świdra, kompozytora muzyki chóralnej i dyrektora artystycznego Związku w latach 1969-75.

NOWE OTWARCIE

Po rezygnacji w roku 2022 długoletniego Prezesa Zarządu Głównego Romana Warzechy, w obliczu braku nowego kandydata na stanowisko, jak też konkretnych planów na przyszłość, sytuacja Związku jawiła się bardzo niestabilnie. Pełniącym obowiązki stał się wówczas wiceprezes Feliks Sokoła, który w uzgodnieniu z dyrektor ds. artystycznych prof. Iwoną Melson zwołał w kwietniu i maju dwa nadzwyczajne robocze zebrania prezesów okręgów, jak też zainteresowanych działaczy, by zdiagnozować sytuację i podjąć konstruktywne działania. Nastąpił czas „Nowego Otwarcia” Związku, a pierwszym ustalonym celem był Walny Zjazd Delegatów. Tan odbył się 16 października w Piekarach Śląskich i powołano na nim nowy Zarząd. Na jego czele, po raz pierwszy w historii Związku, stanęła kobieta – Weronika Czech. Ustanowiono wówczas nową funkcję koordynatora ds. organizacji i promocji, której pełnienia podjął się najmłodszy członek Zarządu – Kamil Gojowy, uczestniczący wcześniej – jeszcze jako student, a zaraz potem absolwent Akademii Muzycznej w Katowicach - w półrocznym procesie przygotowującym plany restrukturyzacji Związku. W listopadzie 2022 r. już pod auspicjami nowych władz, odbyło się ożywcze dla środowiska dwudniowe XV Śląskie Święto Pieśni Chóralnej MAGNIFICAT (przekształcona formuła wcześniejszego Festiwalu Pieśni Maryjnej MAGNIFICAT). Złożyły się na nie I Ogólnopolski Konkurs Chóralny oraz Festiwal dla chórów zrzeszonych w ŚZChiO. Zamówiono również kompozycję festiwalową - Wielbi dusza moja Pana na dwa chóry SATB a cappella Jana Krutula. 2023 to pierwszy pełny rok działalności nowego Zarządu, mającego na celu m.in. kontynuowanie istotnych dla środowiska imprez. Z końcem roku w ŚZChiO powołano program wolontariatu stałego, gdzie działania są podejmowane przez wolontariuszy pracujących indywidualnie lub w zespołach tematycznych, tak by uzupełniać kompetencje Zarządu Głównego, te zespoły to: „SPRAWCZOŚĆ” ds. organizacji, „PŁYNNOŚĆ” ds. projektów i pozyskiwania funduszy, „CZYTELNOŚĆ” ds. czasopisma Śpiewak Śląski oraz „WIDOCZNOŚĆ” ds. promocji. Wszyscy wolontariusze ŚZChiO tworzą organ doradczy dla Zarządu Głównego, tj. Radę Młodych Śląskiego Związku Chórów i Orkiestr. W lutym kolejnego roku na adres Związku wpłynęła oficjalna informacja od Europejskiego Stowarzyszenia Chóralnego (ECA) o włączeniu ŚZChiO w poczet członków. Rok 2024 już na samym początku zaznaczył się niezwykle istotną inicjatywą, honorującą jeden z fundamentalnych przejawów życia kulturalnego w naszym regionie. Nastąpiło bowiem, za pozytywną opinią prof. Piotra Dahliga - członka Rady ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, rozpoczęcie starań o wpis Tradycji kulturowych amatorskich zespołów śpiewaczych w Polsce na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. Równie strategiczne działania podjęto wewnątrz Związku. Został nimi objęty wydawany od 1920 roku ŚPIEWAK ŚLĄSKI – jedyne z tak długą tradycją - dedykowane amatorskiemu ruchowi muzycznemu - czasopismo w Polsce, wydawane w latach1920-39, 1946-48 i ponownie od 1985 (przerwy w jego publikacji wynikały z zawirowań historycznych i politycznych). Stanowi ono swoistą kronikę życia śpiewaczo-muzycznego w regionie, a jego redaktorami byli zazwyczaj sekretarze Związku. W roku 2024 redaktorem naczelnym została Karolina Kopacz. W roku 2024 zorganizowano wiele szeroko zakrojonych imprez i wydarzeń. Oprócz tych cyklicznych odbyła się V Noc Chórów w Rudzie Śląskiej - niezwykłe śpiewacze wydarzenie, mające formę spaceru (wsparte w ramach prestiżowego programu grantowego UE dotyczącego inkluzywnosci i internacjonalizacji; przygotowano Europejskie Dni Dziedzictwa „Cześć Każdej Pieśni”, projekt Głosy Europejskiego Miasta Nauki Katowice 2024, który w ramach czterech wybranych „tygodni dla społeczeństwa” przedstawił kompleksowe połączenie nauki i głosu (odbyły się również warsztaty ze śpiewu białego). W tym roku zorganizowano również wydarzenie pn. Eksperyment Kolędowy – Akademia ŚZChiO, w ramach którego odbył się webinar pt. „Hej, kolęda. Dziedzictwo kulturowe znane i nieznane”, wygłoszony przez prof. Iwonę Melson oraz Koncert Kolędowy na orkiestrę symfoniczną, chór, zespół rozrywkowy wraz z solistką, do którego aranżacje 14 polskich kolęd napisał Tomasz Ptok. Koncert został nagrany na płytę CD – drugą, której producentem jest ŚZChiO, pierwszą, zrealizowaną jeszcze w 2023 roku była płyta „Henryk Mikołaj Górecki Z pieśni kościelnych na chór mieszany a cappella” z nagraniem wszystkich utworów z kompletem zwrotek ze zbioru. Wykonawcą pieśni na płycie jest Zespół Śpiewaczy APERTUM COR z Katowic pod dyrekcją Kamila Gojowego. W tym niezwykle bogatym w wydarzenia roku – oprócz działań w roli organizatora – ŚZChiO podejmował inicjatywy jako partner i z tej pozycji był współorganizatorem VI Metropolitarnego Festiwalu Chóralnego, cyklu pn. Chór-mistrzowsko! oraz zainicjował zupełnie nową działalność związaną z troską o lokalną historię i dziedzictwo kulturowe - Pierwsze Katalogi Archiwum Historii Mówionej. Rok 2025 to czas świętowania jubileuszy: 115 lat działalności Śląskiego Związku Chórów i Orkiestr oraz 105 rocznicy powstania czasopisma ŚPIEWAK ŚLĄSKI.

ZAKOŃCZENIE:

Od roku 2022, nazwanego „Nowym Otwarciem”, Śląski Związek Chórów i Orkiestr poprzez swoje inicjatywy i szeroko zakrojoną działalność – w każdej istotnej dla kształtowania kultury muzycznej przestrzeni – zaznaczył się w regionie i poza nim w sposób wyraźny i doceniany, również dzięki partnerstwom i patronatom przy okazji takich działań jak Międzynarodowa kampania społeczna Muzyka-Wsparcie Osób w Depresji, Festiwal Twórczości Norberta Blachy – Wesoły Wędrownik, Zjazd Europejskiej Orkiestry i Chóru Studentów Medycyny EMSOC POLAND 2025, Tyskie Wieczory Kolędowe, Gliwickie Spotkania Chóralne, Międzynarodowy Festiwal Folklorystyczny Zagłębie i Sąsiedzi, a nawet wykonanie w katowickim Spodku VIII Symfonii Tysiąca Gustawa Mahlera. W minionych trzech latach swoją wolę członkostwa w Związku zgłosiło 16 chórów i 3 orkiestry, co sprawia, że stowarzyszenie liczy dziś ok. 3000 tys. osób. Jesteśmy szczęśliwi, że Zarząd Główny współpracuje z Radą Młodych, Zarządami Okręgów i dalej - ze wszystkimi zrzeszonymi Zespołami, w ostatnim czasie także z Oddziałem Bielskim PZCHiO. Wszyscy razem działamy z każdym, komu na sercu leży śląska tożsamość kulturowa i budowanie nowego świata poprzez wspólne śpiewanie i muzykowanie – bo dla nas najważniejsze jest, że możemy być RAZEM. A procesowi temu towarzyszy prosta, acz wyrafinowana myśl z naszej strategii rozwoju: „Gdyby Śląski Związek Chórów i Orkiestr był człowiekiem, to lubiłby się przytulać”.

Wykaz źródeł:

Fojcik Jan, Materiały do dziejów ruchu śpiewaczego na Śląsku, Wydawnictwo Śląsk, Katowice 1961
Fojcik Jan, Śląski ruch śpiewaczy 1945-1974, Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1983
Gierlich Grzegorz, red., Śpiewaj ludy, śpiewaj złoty. Księga jubileuszowa śpiewactwa śląskiego 1910-1985, Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1986
Hanke Rajmund, Śląsk Śpiewa, Muzeum Śląskie w Katowicach, Katowice 1991

Hanke Rajmund, Słownik polskiego śpiewactwa Górnego Śląska, Śląska Biblioteka Muzyczna, Katowice 2001
Hanke Rajmund, Śląski społeczny ruch muzyczny przełomu XX i XXI wieku, Śląska Biblioteka Muzyczna, Katowice 2004
Wójcik Andrzej, Cześć Pieśni! Z dziejów śląskiego życia muzycznego i śpiewaczego, szkice i materiały źródłowe. Część I, do 1939. Śląska Biblioteka Muzyczna, Katowice 2010; Część II, od 1939 do 1989. Śląska Biblioteka Muzyczna, Katowice 2012;
czasopismo Śpiewak Śląski
https://szchio.pl/news/historia

Nadesłął: Śląski Związek Chrów i Orkiestr